Dikkati sürdürmekte zorlanma, işleri sürekli erteleme, unutkanlık, aşırı hareketlilik, sabırsızlık veya düşünmeden hareket etme günlük yaşamı belirgin şekilde etkiliyorsa, bu belirtilerin altında Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) bulunabilir.
DEHB yalnızca çocuklarda görülen bir durum değildir. Çocukluk döneminde başlayan belirtiler ergenlik ve yetişkinlik döneminde de devam edebilir. Bununla birlikte her dikkat dağınıklığı veya hareketlilik DEHB anlamına gelmez. Uyku sorunları, kaygı, depresyon, öğrenme güçlükleri ve farklı psikolojik ya da gelişimsel durumlar da benzer belirtiler oluşturabilir.
A Terapi Psikolojik Danışmanlık Merkezi, İskenderun başta olmak üzere Antakya, Hatay ve çevre ilçelerden başvuran çocuk, ergen, yetişkin ve ailelere DEHB belirtilerinin anlaşılması, psikolojik değerlendirme ve ihtiyaçlara uygun psikolojik destek süreçleri konusunda hizmet sunmaktadır.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB); dikkat, dürtü kontrolü, hareketlilik ve günlük işlevsellik üzerinde etkileri bulunabilen nörogelişimsel bir durumdur. DEHB belirtileri genel olarak üç temel alanda görülebilir:
Dikkatsizlik
Hiperaktivite
Dürtüsellik
Bazı kişilerde dikkat eksikliği daha belirginken, bazı kişilerde hareketlilik ve dürtüsellik ön planda olabilir. Bazı kişilerde ise iki belirti grubu birlikte görülür. DEHB'nin belirtileri yaşla birlikte değişebilir. Örneğin çocukluk dönemindeki belirgin fiziksel hareketlilik, yetişkinlikte sürekli içsel huzursuzluk, sabırsızlık veya aynı anda birçok işle uğraşma şeklinde görülebilir.
DEHB belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir.
Çocuklarda, gençlerde veya yetişkinlerde şu durumlar görülebilir:
Bir işe başlamakta veya işi tamamlamakta zorlanma
Kolayca dikkatinin dağılması
Konuşma sırasında zihnin başka yere kayması
Sık sık eşya kaybetme
Günlük işleri unutma
Randevuları veya sorumlulukları unutma
Detaylarda hata yapma
Uzun süre zihinsel çaba gerektiren işleri erteleme
Planlama ve organizasyonda zorlanma
Birden fazla işe başlayıp tamamlayamama
Zamanı yönetmekte güçlük yaşama
Ders veya toplantı sırasında dikkati sürdürememe
Hiperaktivite yalnızca sürekli koşmak veya hareket etmek anlamına gelmez. Özellikle çocuklarda:
Yerinde oturmakta zorlanma
Sürekli hareket etme
Ellerini veya ayaklarını oynatma
Uygun olmayan ortamlarda koşma veya hareket etme
Fazla konuşma
Sessiz etkinliklere katılmakta zorlanma
gibi belirtiler görülebilir. Yetişkinlerde ise hiperaktivite daha çok:
İçsel huzursuzluk
Sürekli bir şeylerle meşgul olma ihtiyacı
Uzun süre oturamama
Sürekli hareket etme isteği
Dinlenmekte zorlanma
şeklinde kendini gösterebilir.
Dürtüsellik yaşayan kişiler sonuçlarını yeterince değerlendirmeden hareket edebilir. Örneğin:
Başkalarının sözünü kesme
Sırasını beklemekte zorlanma
Sorunun tamamını dinlemeden cevap verme
Sabırsızlık
Ani karar verme
Düşünmeden alışveriş yapma
Hızlı ve plansız kararlar alma
Duygusal tepkileri kontrol etmekte zorlanma
görülebilir.
Çocukların zaman zaman hareketli olması, ders çalışmak istememesi veya dikkatinin dağılması gelişimin doğal bir parçası olabilir. Bu nedenle yalnızca "çocuğum çok hareketli" veya "ders çalışmıyor" düşüncesi DEHB tanısı için yeterli değildir.
Çocuklarda DEHB düşünülebilmesi açısından belirtilerin;
uzun süredir devam etmesi,
çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre belirgin olması,
yalnızca tek bir ortamda görülmemesi,
okul, ev, arkadaşlık veya aile yaşamında işlev kaybına neden olması
önem taşır.
Aileler sıklıkla şu ifadelerle başvurabilir:
"Ödevin başında duramıyor."
"Defalarca söylememize rağmen unutuyor."
"Çok zeki ama derslerine yansıtamıyor."
"Dersi biliyor fakat sınavda dikkatsizce hata yapıyor."
"Bir şeyi bitirmeden başka bir işe geçiyor."
"Öğretmeni derste sürekli konuştuğunu söylüyor."
"Yerinde oturamıyor."
"Eşyalarını sürekli kaybediyor."
Bu belirtilerin bulunması tek başına DEHB tanısı koydurmaz. Ancak belirtilerin sık tekrarlanması ve çocuğun günlük yaşamını etkilemesi durumunda kapsamlı değerlendirme yararlı olabilir.
Ergenlik döneminde fiziksel hiperaktivite azalabilir ancak dikkat, organizasyon ve dürtü kontrolü sorunları devam edebilir. Ergenlerde şu belirtiler görülebilir:
Ders çalışmayı sürekli erteleme
Sınavlara son anda hazırlanma
Motivasyonu sürdürmekte zorlanma
Plansızlık
Odaklanma güçlüğü
Telefon ve sosyal medya kullanımını kontrol etmekte zorlanma
Ani kararlar
Aile ile sık çatışma
Ders başarısında dalgalanmalar
Zaman yönetimi güçlüğü
Bu dönemde DEHB belirtilerinin kaygı, depresyon, öğrenme güçlükleri veya ergenlik dönemine özgü davranış değişikliklerinden ayrılması önemlidir.
DEHB yetişkinlik döneminde de devam edebilir. Bazı kişiler çocuklukta tanı almamış olabilir ve yıllarca yaşadıkları organizasyon, dikkat veya zaman yönetimi güçlüklerini kişilik özelliği olarak değerlendirebilir. Yetişkinlerde şu sorunlar görülebilir:
Sürekli erteleme
İşleri son dakikaya bırakma
Randevuları unutma
Zaman yönetiminde zorlanma
Aynı anda birçok işe başlayıp bitirememe
Sık iş veya proje değiştirme
Dikkatin kolay dağılması
Toplantılarda odaklanamama
Eşyaları sık kaybetme
Günlük sorumlulukları organize etmekte zorlanma
Sabırsızlık
Konuşurken karşı tarafın sözünü kesme
Dürtüsel kararlar
Sürekli zihinsel veya fiziksel huzursuzluk
DEHB belirtileri yetişkinlikte iş yaşamı, akademik yaşam, ilişkiler ve günlük sorumluluklarda güçlük oluşturabilir.
DEHB tanısı tek bir testle konmaz.
Değerlendirme kapsamlı bir süreçtir. Kişinin:
mevcut belirtileri,
belirtilerin ne zaman başladığı,
çocukluk ve gelişim öyküsü,
aile öyküsü,
okul veya iş yaşamındaki güçlükleri,
sosyal ilişkileri,
günlük işlevselliği,
eşlik edebilecek psikolojik veya gelişimsel durumları
birlikte değerlendirilir. Çocuklarda aileden alınan bilgiler kadar gerektiğinde öğretmen ve okul ortamından elde edilen bilgiler de değerlendirmeye katkı sağlayabilir. Kullanılan dikkat testleri veya psikolojik ölçekler değerlendirmeye yardımcı olabilir ancak tek başlarına tanı koydurmazlar.
Hayır. Bilgisayar destekli dikkat testleri, değerlendirme ölçekleri ve çeşitli psikolojik testler yardımcı araçlardır.
Ancak yalnızca test sonucuna bakılarak DEHB tanısı konması uygun değildir. Kapsamlı değerlendirme;
klinik görüşme + gelişimsel öykü + günlük yaşam işlevselliği + gerektiğinde aile/öğretmen bilgileri + yardımcı değerlendirme araçlarının birlikte ele alınmasını gerektirir.
Bazı kişilerde DEHB ile birlikte başka psikolojik veya gelişimsel güçlükler de görülebilir. Bunlar arasında:
Kaygı bozuklukları
Depresif belirtiler
Öğrenme güçlükleri
Davranış sorunları
Uyku problemleri
Otizm spektrumuyla ilişkili özellikler
Tikler
bulunabilir. Eşlik eden durumların doğru değerlendirilmesi, destek planının kişiye özgü hazırlanması açısından önemlidir.
İskenderun'da dikkat eksikliği, hiperaktivite veya dürtüsellikle ilgili destek arayan kişiler için ilk adım, yaşanan güçlüklerin kapsamlı şekilde değerlendirilmesidir.
A Terapi Psikolojik Danışmanlık Merkezi'nde çocuk, ergen ve yetişkinlerde;
dikkat ve odaklanma sorunları,
ders çalışma güçlükleri,
erteleme davranışı,
organizasyon problemleri,
zaman yönetimi,
davranış düzenleme,
aile içi iletişim
gibi alanlarda psikolojik değerlendirme ve danışmanlık süreci planlanabilir. Amaç yalnızca belirtileri isimlendirmek değil; kişinin okul, iş, aile ve sosyal yaşamında yaşadığı güçlükleri bütüncül şekilde anlamaktır.
DEHB; dikkat, hareketlilik ve dürtü kontrolüyle ilişkili belirtilerin günlük yaşamda belirgin güçlük oluşturabildiği nörogelişimsel bir durumdur.
Dikkatin kolay dağılması, unutkanlık, işleri tamamlamakta zorlanma, organizasyon sorunları, aşırı hareketlilik, sabırsızlık ve dürtüsel davranışlar sık görülen belirtiler arasındadır.
Hayır. Çocukların hareketlilik düzeyleri farklı olabilir. DEHB değerlendirilirken belirtilerin süresi, yaşa göre düzeyi, farklı ortamlarda görülüp görülmediği ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği dikkate alınır.
Hayır. Stres, kaygı, depresyon, uyku sorunları ve öğrenme güçlükleri gibi birçok farklı durum dikkat problemlerine yol açabilir.
DEHB değerlendirmesinde farklı ölçeklerden ve yardımcı testlerden yararlanılabilir. Ancak tek bir test sonucuyla DEHB tanısı konmaz.
Evet. Belirtiler çocuklukta başlamakla birlikte yetişkinlik döneminde de devam edebilir.
Sürekli erteleme, unutkanlık, zaman yönetiminde güçlük, organizasyon problemleri, işleri bitirememe, dikkatin kolay dağılması ve dürtüsel kararlar yetişkinlerde görülebilecek belirtiler arasındadır.
Hayır. DEHB zekâ düzeyinin düşük olduğu anlamına gelmez. Ancak dikkat ve organizasyon sorunları kişinin akademik veya mesleki performansını etkileyebilir.
Evet. Uygun destek ve öğrenme stratejileriyle DEHB olan çocuklar akademik olarak başarılı olabilir.
Kişinin yaşı ve ihtiyaçlarına göre psikoeğitim, davranışsal yaklaşımlar, ebeveyn çalışmaları ve yapılandırılmış psikolojik müdahaleler tedavi planının bir parçası olabilir.
Uygulanacak yaklaşım kişinin yaşına, belirtilerin şiddetine ve günlük yaşam üzerindeki etkisine göre değişir. Bazı kişilerde psikolojik ve davranışsal müdahaleler ön plandayken bazı durumlarda psikiyatri hekimi ilaç tedavisini de değerlendirebilir.
Değerlendirme ve destek sürecinde psikologlar ve psikiyatri hekimleri farklı roller üstlenebilir. İlaç değerlendirmesi ve reçetelendirme psikiyatri hekimi tarafından gerçekleştirilir. Gerektiğinde farklı uzmanlık alanları birlikte çalışabilir.
Belirtiler zaman içerisinde değişebilir. Bazı kişilerde hiperaktivite azalırken dikkat, organizasyon veya dürtüsellikle ilişkili güçlükler yetişkinlikte devam edebilir.
İskenderun'da yaşayan çocuk, ergen ve yetişkinler dikkat, hiperaktivite, dürtüsellik, ders çalışma, organizasyon ve zaman yönetimiyle ilgili güçlükler için psikolojik danışmanlık sürecine başvurabilir.
Evet. Antakya ve Hatay'ın farklı ilçelerinden dikkat eksikliği ve hiperaktiviteyle ilişkili psikolojik danışmanlık ve değerlendirme amacıyla başvuru yapılabilir.
