Dikkatin kolay dağılması, ders çalışırken odaklanmakta zorlanma, unutkanlık, aşırı hareketlilik ve dürtüsel davranışlar hem çocukların hem de yetişkinlerin günlük yaşamını etkileyebilir. Bu güçlüklerin değerlendirilmesinde kullanılan yöntemlerden biri de bilgisayar destekli MOXO Dikkat Testi uygulamasıdır.
MOXO dikkat testi, kişinin görsel ve işitsel dikkat dağıtıcı uyaranlar karşısındaki performansını inceleyen, dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hiperaktiviteyle ilişkili davranışsal performans göstergelerini değerlendiren bilgisayar tabanlı bir testtir.
Testin temel amacı, kişinin belirli hedef uyaranlara nasıl tepki verdiğini, dikkatini ne ölçüde sürdürebildiğini ve dikkat dağıtıcı sesler veya görüntüler karşısında performansının nasıl değiştiğini incelemektir.
İskenderun, Antakya ve Hatay genelinde MOXO testi hakkında araştırma yapan aileler ve yetişkinler için hazırlanan bu rehberde; testin ne olduğu, nasıl uygulandığı, hangi yaş gruplarına uygun olduğu, sonuçların nasıl yorumlandığı ve Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) değerlendirmesindeki yeri açıklanmaktadır.
MOXO değerlendirmesinde dört temel performans göstergesi bulunur. Bu göstergeler birlikte ele alınarak kişinin dikkatle ilişkili güçlü ve zorlandığı alanlar hakkında bilgi edinilebilir.
Dikkat, kişinin hedef uyaranları fark edebilmesi ve verilen göreve uygun tepkiler oluşturabilmesiyle ilişkilidir. Dikkat alanındaki güçlükler günlük yaşamda şu şekilde görülebilir:
Ders sırasında anlatılanları takip etmekte zorlanma
Okurken veya çalışırken sık sık dikkatin dağılması
Yapılan işe odaklanmakta güçlük çekme
Verilen yönergelerin bazı bölümlerini kaçırma
Dikkat gerektiren görevlerde sık hata yapma
MOXO testinde bu alan, kişinin hedef uyaranlara verdiği doğru tepkiler üzerinden değerlendirilir.
Zamanlama, kişinin doğru tepkiyi uygun zaman aralığında verebilmesiyle ilgilidir.
Bir kişinin hedefi doğru tanıması her zaman yeterli olmayabilir. Tepkinin ne kadar sürede ve hangi zaman aralığında verildiği de performansı anlamak açısından önemlidir.
Zamanlamayla ilgili güçlükler, bazı bireylerde görevleri yavaş tamamlama veya zaman baskısı altında performansın değişmesi şeklinde ortaya çıkabilir.
Dürtüsellik, kişinin yanıt vermeden önce tepkisini kontrol edebilmesiyle ilişkilidir. Günlük yaşamda dürtüsellikle bağlantılı olabilecek davranışlar arasında şunlar bulunabilir:
Sorular tamamlanmadan cevap verme
Sırasını beklemekte zorlanma
Düşünmeden harekete geçme
Başkalarının konuşmalarını sık sık bölme
Hızlı ve kontrol edilmemiş tepkiler verme
MOXO testinde dürtüsellik göstergesi, hedef olmayan uyaranlara verilen uygunsuz tepkilerin incelenmesine dayanır.
MOXO kapsamında hiperaktivite göstergesi, test sırasında ortaya çıkan bazı gereksiz veya tekrarlayan yanıt davranışları üzerinden incelenir. Bu gösterge, kişinin günlük hayattaki bütün fiziksel hareketlerini doğrudan ölçmez.
Örneğin bir çocuğun sınıfta sürekli ayağa kalkması veya yerinde durmakta zorlanması klinik değerlendirmede önemli olabilir. Ancak bu davranışların tamamını yalnızca bilgisayar testiyle değerlendirmek mümkün değildir. Bu nedenle hiperaktivite hakkındaki test bulguları, kişinin günlük yaşamındaki gözlemlerle birlikte yorumlanmalıdır.
İskenderun ve Antakya MOXO testi standartlaştırılmış bir bilgisayar uygulaması üzerinden gerçekleştirilir.
Uygulama sırasında kişiden ekranda beliren belirli hedefleri fark etmesi ve uygun zamanda yanıt vermesi istenir. Hedef olmayan görsellere ise tepki vermemesi beklenir.
Test sürecinde dikkat dağıtıcı görüntüler ve sesler ortaya çıkabilir. Bunlar uygulamanın bir parçasıdır ve kişinin değişen uyaran koşullarındaki dikkat performansını incelemeye yardımcı olur.
Ön bilgilendirme: Uygulamanın amacı ve temel kuralları açıklanır.
Yönerge ve alıştırma: Kişinin testte ne yapacağını anlaması sağlanır.
Bilgisayar uygulaması: Hedef uyaranlar ve dikkat dağıtıcı unsurlar eşliğinde görev tamamlanır.
Performans raporu: Doğru ve yanlış tepkiler ile diğer performans göstergeleri bilgisayar sistemi tarafından kaydedilir.
Uzman değerlendirmesi: Sonuçlar yaş, başvuru nedeni, klinik gözlemler ve diğer bilgilerle birlikte yorumlanır.
Test sırasında dikkat dağıtıcı uyaranların bulunması, uygulamanın yanlış veya uygun olmayan koşullarda yapıldığı anlamına gelmez. Bu uyaranlar testin ölçüm yaklaşımının bir parçasıdır.
MOXO dikkat testinin uygulama süresi yaş grubuna göre değişmektedir.
6–12 yaş çocuklar: Yaklaşık 14 dakika
13 yaş ve üzeri ergenler ve yetişkinler: Yaklaşık 18 dakika
Bu süreler testin bilgisayar üzerinde yürütülen bölümüne aittir. Ön görüşme, yönerge açıklaması ve sonuçların değerlendirilmesi için ek süre gerekebilir.
Uygulamanın süresinden çok, testin uygun koşullarda ve doğru şekilde tamamlanması önemlidir.
MOXO'nun yaş gruplarına uygun farklı sürümleri bulunmaktadır.
Çocuklara yönelik sürüm, ilkokul döneminde dikkat ve davranışsal performansla ilgili güçlüklerin değerlendirilmesinde yardımcı bir araç olarak kullanılabilir.
Özellikle okulda dikkatin kolay dağılması, yönergeleri takip etmekte zorlanma, görevleri tamamlayamama veya dürtüsel davranışlar gibi durumlarda daha kapsamlı değerlendirmeye ihtiyaç duyulabilir. Ancak okul başarısının düşük olması ya da hareketli davranışlar sergilenmesi tek başına DEHB olduğu anlamına gelmez.
Ergenlik döneminde dikkat güçlükleri; akademik sorumlulukların artması, uyku düzensizlikleri, stres, duygusal sorunlar ve günlük yaşam alışkanlıklarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
MOXO, uygun görüldüğünde dikkat performansına ilişkin ek bilgi sağlayabilir. Sonuçların kişinin eğitim yaşamı ve diğer değerlendirme bulgularıyla birlikte ele alınması gerekir.
Yetişkinlerde dikkatle ilgili sorunlar; görevleri organize etmede güçlük, erteleme davranışı, unutkanlık, çalışma sırasında sık bölünme ve günlük sorumlulukları sürdürmekte zorlanma şeklinde görülebilir.
MOXO'nun yetişkin sürümü bulunmakla birlikte, yetişkin DEHB değerlendirmesinde klinik geçerliliğine ilişkin kanıtlar çocuklara göre daha sınırlıdır.
Bu nedenle yetişkinlerde testin sonuçlarına tek başına dayanılarak DEHB tanısı konulmamalı; gelişim öyküsü, yaşam boyu belirtiler ve kapsamlı klinik değerlendirme esas alınmalıdır.
